% ============================================================================= % GSF-6053 : Économétrie Financière I % Auteur : Simon-Pierre Boucher % Contact : contact@spboucher.ai % ============================================================================= \documentclass{beamer} \usepackage[utf8]{inputenc} \usepackage{graphicx} \usetheme{default} \usecolortheme{default} \title[S02 Régression et MCO]{Section 02 : Régression et Moindres Carrés Ordinaires\\ (Séance 2)} \subtitle{GSF-6053: Économétrie Financière} \author[SP. Boucher]{Simon-Pierre Boucher\inst{1}} \institute[Université Laval] { \inst{1}% Département de finance, assurance et immobilier\\ Faculté des sciences de l'administration\\ Université Laval} \date[Hiver 2022]{18 Janvier 2022} \begin{document} \begin{frame} \titlepage \end{frame} \begin{frame}{Références} \textbf{Obligatoires:} \begin{itemize} \item \textbf{Notes de cours:} Section 2 (Professeure: Marie-Hélène Gagnon) \item \textbf{Woolridge:} chapitres 2 à 7 \end{itemize} \vspace{0.5cm} \textbf{Complémentaires:} \begin{itemize} \item \textbf{Gujarati et Porter:} chapitres 1 à 9. \item \textbf{Greene:} chapitres 2, 3, 4, 5, 9, 14, 20, appendices C et D \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Plan de la séance} \tableofcontents \end{frame} \section{Modèle de Régression} \frame{\tableofcontents[current]} \begin{frame}{Modèle de Régression} \begin{itemize} \item Espérance conditionnelle d'une variable indépendante \textbf{(X)} conditionnelle à la valeur connue des régresseurs \textbf{(Y)} \begin{align*} E(Y \vert X_i)=f(X_i) \end{align*} Où $f(X_i)$ est une fonction des variables explicatives $\textbf{X}$ \vspace{0.5cm} \item Relation conditionnelle linéaire \begin{align*} E(Y \vert X_i)=\beta_1 + \beta_2 X_i \end{align*} \item Composate de $Y$: \begin{itemize} \item Partie systématique ou déterministe, $E(Y\vert X_i)$ \item Partie aléatoire et non systématique, $\mu_i$ \end{itemize} \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Modèle de Régression} \begin{itemize} \item Modèle de Régression Linéaire Simple \begin{align*} Y_i = \beta_1 + \beta_2 X_i + \mu_i \end{align*} \item Prendre espérance des deux cotés \begin{align*} E(Y_i \vert X_i)=E(Y \vert X_i)+E(\mu_i) \end{align*} Sachant $E(Y_i \vert X_i)=E(Y \vert X_i)$ alors $E(\mu_i)=0$ \item Les paramètres obtenus à partir d'un échantillon sont des estimateurs (notés avec \hspace{0.1cm} $\hat{}$ \hspace{0.1cm}) \begin{align*} \hat{Y}_i=\hat{\beta}_1+\hat{\beta}_2 X_i \end{align*} \begin{align*} Y_i = \hat{\beta}_1+\hat{\beta}_2 X_i+\hat{\mu}_i \end{align*} $\hat{\mu}_i$ représente l'estimateur du terme d'erreur, le résidu \end{itemize} \end{frame} \section{Moindres Carrés Ordinaires (En sommation)} \frame{\tableofcontents[current]} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (En sommation)} \begin{itemize} \item Définissons les résidus \begin{align*} \hat{\mu}_i = Y_i - \hat{Y}_i = Y_i - \hat{\beta}_1-\hat{\beta}_2 X_i \end{align*} \item Choisir estimateurs de $\hat{\beta}_1$ et $\hat{\beta_2}$ de facon à minimiser la somme des carrés des résidus \begin{align*} \sum_{i=1}^{N} \hat{\mu}_i^2 & = \left[\hat{\mu}_1^2 +\hat{\mu}_2^2+...+\hat{\mu}_N^2 \right] \\ & = \sum_{i=1}^{N}(Y_i-\hat{\beta}_1-\hat{\beta}_2 X_i)^2 \end{align*} \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (En sommation)} \begin{itemize} \item Minimiser la somme des carrés des résidus par rapport à $\hat{\beta}_1$ et $\hat{\beta}_2$ \begin{align*} \min_{\hat{\beta}_1,\hat{\beta}_2} \sum_{i=1}^{N}(Y_i-\hat{\beta}_1-\hat{\beta}_2 X_i)^2=\min_{\hat{\beta}_1,\hat{\beta}_2} \sum_{i=1}^{N} \hat{\mu}_i^2 \end{align*} \item Équation normales \begin{equation} \frac{\partial \sum_{i=1}^{N} \hat{\mu}_i^2}{\partial \hat{\beta_1}}=-2\sum_{i=1}^N(Y_i-\hat{\beta}_1-\hat{\beta}_2 X_i)=0 \end{equation} \begin{equation} \frac{\partial \sum_{i=1}^{N} \hat{\mu}_i^2}{\partial \hat{\beta_2}}=-2\sum_{i=1}^NX_i(Y_i-\hat{\beta}_1-\hat{\beta}_2 X_i)=0 \end{equation} \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (En sommation)} \begin{itemize} \item Solution de $\hat{\beta}_1$ à l'aide de l'équation (1) \begin{align*} -2\sum_{i=1}^N(Y_i-\hat{\beta}_1-\hat{\beta}_2 X_i)=0 \end{align*} \begin{align*} \sum_{i=1}^N Y_i - N\hat{\beta}_1-\hat{\beta}_2 \sum_{i=1}^N X_i=0 \end{align*} \begin{align*} N\hat{\beta}_1=\sum_{i=1}^N Y_i - \hat{\beta}_2 \sum_{i=1}^N X_i \end{align*} \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (En sommation)} \begin{itemize} \item Solution de $\hat{\beta}_1$ à l'aide de l'équation (1) \vspace{0.5cm} On pose la propriété suivante: \begin{itemize} \item $\sum_{i=1}^N Y_i=N\overline{Y}$ \item $\sum_{i=1}^N X_i=N\overline{X}$ \end{itemize} \begin{align*} N\hat{\beta}_1 = N\overline{Y} - N \hat{\beta}_2 \overline{X} \end{align*} \begin{align*} \hat{\beta}_1=\frac{N\overline{Y}}{N}-\frac{N\hat{\beta}_2\overline{X}}{N} \end{align*} \begin{block}{Solution de $\hat{\beta}_1$} \begin{align*} \hat{\beta}_1=\overline{Y}-\hat{\beta}_2 \overline{X} \end{align*} \end{block} \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (En sommation)} \begin{itemize} \item Solution de $\hat{\beta}_2$ à l'aide de l'équation (2) \begin{align*} -2\sum_{i=1}^NX_i(Y_i-\hat{\beta}_1-\hat{\beta}_2 X_i)=0 \end{align*} \begin{align*} \sum_{i=1}^N X_i Y_i - \hat{\beta}_1 \sum_{i=1}^N X_i -\hat{\beta}_2\sum_{i=1}^N X_i^2=0 \end{align*} Sachant $\overline{Y}-\hat{\beta}_2 \overline{X}$ \begin{align*} \sum_{i=1}^N X_i Y_i - [\overline{Y}-\hat{\beta}_2 \overline{X}] \sum_{i=1}^N X_i -\hat{\beta}_2\sum_{i=1}^N X_i^2=0 \end{align*} \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (En sommation)} \begin{itemize} \item Solution de $\hat{\beta}_2$ à l'aide de l'équation (2) \begin{align*} \sum_{i=1}^N X_i Y_i-\overline{Y}\sum_{i=1}^N X_i \hat{\beta}_2 \overline{X} \sum_{i=1}^N X_i -\hat{\beta}_2 \sum_{i=1}^N X_i^2=0 \end{align*} \begin{align*} \sum_{i=1}^N X_i Y_i-N \overline{X} \overline{Y}+\hat{\beta}_2 N \overline{X}^2-\hat{\beta}_2 \sum_{i=1}^N X_i^2=0 \end{align*} \begin{align*} \sum_{i=1}^N X_i Y_i-N \overline{X} \overline{Y}=\hat{\beta}_2 \sum_{i=1}^N X_i^2-\hat{\beta}_2 N \overline{X}^2 \end{align*} \begin{align*} \sum_{i=1}^N X_i Y_i-N \overline{X} \overline{Y}= \hat{\beta}_2 \left[ \sum_{i=1}^N X_i^2- N \overline{X}^2 \right] \end{align*} \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (En sommation)} \begin{itemize} \item Solution de $\hat{\beta}_2$ à l'aide de l'équation (2) \begin{align*} \hat{\beta}_2=\frac{\sum_{i=1}^N X_i Y_i-N \overline{X} \overline{Y}}{\sum_{i=1}^N X_i^2- N \overline{X}^2} \end{align*} Sachant que \begin{itemize} \item $\sum_{i=1}^N X_i Y_i-N \overline{X} \overline{Y}=\sum_{i=1}^N(X_i-\overline{X})(Y_i-\overline{Y})$ \item $\sum_{i=1}^N X_i^2 - N \overline{X}^2 =\sum_{i=1}^N(X_i-\overline{X})^2$ \end{itemize} \begin{block}{Solution de $\hat{\beta}_2$} \begin{align*} \hat{\beta}_2=\frac{\sum_{i=1}^N(X_i-\overline{X})(Y_i-\overline{Y})}{\sum_{i=1}^N(X_i-\overline{X})^2} \end{align*} \end{block} \end{itemize} \end{frame} \section{Moindres Carrés Ordinaires (Format Matricielle)} \frame{\tableofcontents[current]} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (Format Matricielle)} \begin{itemize} \item Vecteur de la variable à expliquer \textbf{(n $\times$ 1)} $$Y=\begin{pmatrix} y_1\\ y_2\\ \vdots\\ y_n\\ \end{pmatrix}$$ \item Matrice de variables explicatives \textbf{(n $\times$ (k+1))} $$X=\begin{bmatrix} 1&x_{11} &x_{21} &\cdots &x_{k1} \\ 1&x_{12} &\cdots & \cdots &x_{k2} \\ 1& \vdots & \vdots & \ddots & \vdots\\ 1&x_{1n} & \cdots & \cdots &x_{kn} \end{bmatrix}$$ \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (Format Matricielle)} \begin{itemize} \item Vecteur de coefficients associés \textbf{(k+1 $\times$ 1)} $$\beta=\begin{pmatrix} \beta_0\\ \beta_1\\ \beta_2\\ \vdots\\ \beta_k\\ \end{pmatrix}$$ \item Vecteur associé au terme d'erreur \textbf{(n $\times$ 1)} $$u=\begin{pmatrix} u_1\\ u_2\\ \vdots\\ u_n\\ \end{pmatrix}$$ \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (Format Matricielle)} \begin{itemize} \item Modèle Univarié \begin{align*} \begin{pmatrix} y_1\\ y_2\\ \vdots\\ y_n\\ \end{pmatrix}=\begin{bmatrix} 1&x_{11} &x_{21} &\cdots &x_{k1} \\ 1&x_{12} &\cdots & \cdots &x_{k2} \\ 1& \vdots & \vdots & \ddots & \vdots\\ 1&x_{1n} & \cdots & \cdots &x_{kn} \end{bmatrix} \begin{pmatrix} \beta_0\\ \beta_1\\ \beta_2\\ \vdots\\ \beta_k\\ \end{pmatrix}+\begin{pmatrix} u_1\\ u_2\\ \vdots\\ u_n\\ \end{pmatrix} \end{align*} Que nous réécrirons comme suit: \begin{align*} Y=X \beta + u \end{align*} \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (Format Matricielle)} \begin{itemize} \item Hypothèses distributionnelles sur $u$ \begin{itemize} \item $u \sim iid$ et $E(u)=0$ \item $V(u)=\sigma^2 I$ \item $u \sim$ iid $N(0,\sigma^2)$ \end{itemize} \begin{align*} E(u)=\begin{pmatrix} E(u_1)=0\\ E(u_2)=0\\ \vdots\\ E(u_n)=0\\ \end{pmatrix} \end{align*} \item Il n'y a pas de corrélation sérielle des erreurs \begin{align*} V(u)=E(uu')=\sigma^2 I \end{align*} \item Découle de l'indépendance \begin{align*} COV=[u_i, u_j]=0 \end{align*} Pour $i \ne j$ $\forall i$ et $\forall j$ \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (Format Matricielle)} \begin{align*} E(uu')=E\begin{pmatrix} u_1\\ u_2\\ \vdots\\ u_n\\ \end{pmatrix} \begin{pmatrix} u_1 &u_2 & \cdots &u_n\\ \end{pmatrix} \end{align*} \begin{align*} E(uu')=E\begin{pmatrix} u_1^2 & u_1 u_2 & \cdots &u_1u_n\\ u_1u_2 &u_2^2 & \cdots & u_2u_n\\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ u_1u_n & u_2u_n & \cdots & u_n^2 \end{pmatrix} \end{align*} \begin{align*} E(uu')=\begin{pmatrix} E(u_1^2) & E(u_1 u_2) & \cdots &E(u_1u_n)\\ E(u_1u_2) &E(u_2^2) & \cdots & E(u_2u_n)\\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ E(u_1u_n) & E(u_2u_n) & \cdots & E(u_n^2) \end{pmatrix} \end{align*} \end{frame} \begin{frame}{Moindres Carrés Ordinaires (Format Matricielle)} \textbf{Rappel:} \begin{align*} Var(u)=E(u)^2-[E(u)]^2 \end{align*} \textbf{Avec Hypothèse d'indépendance:} \begin{align*} V(u)= \begin{pmatrix} \sigma^2 &\cdots &0 \\ \vdots &\sigma^2 & \vdots \\ 0 & \cdots & \sigma^2 \end{pmatrix} = \sigma^2\begin{pmatrix} 1 &\cdots &0 \\ \vdots &1 & \vdots \\ 0 & \cdots & 1 \end{pmatrix} \end{align*} \end{frame} \begin{frame}{Dérivation MCO (Format Matricielle)} \begin{align*} \hat{\beta} = ARGMIN_{\beta} (\hat{u}'\hat{u}) \end{align*} \begin{align*} \hat{\beta} = ARGMIN_{\beta} ((Y-X \hat{\beta})'(Y-X\hat{\beta})) \end{align*} Distribution des termes de la multiplication matricielle: \begin{align*} (Y-X \beta)' (Y-X \beta)=Y'Y-Y'X \hat{\beta}-\hat{\beta}'X'Y +\hat{\beta}'X'X \hat{\beta} \end{align*} Sachant \begin{align*} Y'X \hat{\beta}=\hat{\beta}'X'Y \end{align*} Alors: \begin{align*} (Y-X \beta)' (Y-X \beta)=Y'Y -2Y'X \hat{\beta}+\hat{\beta}'X'X \hat{\beta} \end{align*} \end{frame} \begin{frame}{Dérivation MCO (Format Matricielle)} \begin{itemize} \item Dérivé de la somme des résidus au carrés par rapport à $\beta$ \begin{align*} \frac{\partial (RSS)}{\partial \hat{\beta}}=\frac{\partial (Y'Y -2Y'X \hat{\beta}+\hat{\beta}'X'X \hat{\beta})}{\partial \hat{\beta}} \end{align*} Sachant \begin{align*} \frac{\partial ([Y'X]\hat{\beta})}{\partial \hat{\beta}}=[Y'X]=X'Y \end{align*} \begin{align*} \frac{\partial (\hat{\beta}'[X'X]\hat{\beta})}{\partial \hat{\beta}}=2[X'X]\hat{\beta} \end{align*} \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Dérivation MCO (Format Matricielle)} \begin{align*} \frac{\partial (RSS)}{\partial \hat{\beta}}=-2X'Y+2X'X \hat{\beta}=0 \end{align*} \begin{align*} X'Y=X'X\hat{\beta} \end{align*} \begin{align*} \hat{\beta}=(X'X)^{-1}X'Y \end{align*} \begin{block}{Estimateur de $\hat{\beta}$ par MCO} \begin{align*} \hat{\beta}=(X'X)^{-1}X'Y \end{align*} \end{block} \end{frame} \begin{frame}{Dérivation MCO (Format Matricielle)} \begin{itemize} \item Il n'existe pas d'estimateur de $\sigma^2$ pour la méthode des Moindres carrés ordinaires \item On peut estimer empiriquement comme suit \begin{align*} \hat{\sigma^2}= \frac{1}{T}\sum_{i=1}^n \hat{u}_i=\frac{\hat{u}'\hat{u}}{n} \end{align*} \end{itemize} \end{frame} \section{Exemple Numérique} \frame{\tableofcontents[current]} \begin{frame}{Exemple Numérique} \begin{itemize} \item Nous allons générer des variables aléatoires à l’aide d’un modèle dont nous allons déterminer les paramètres. \item Nous allons utiliser un modèle linéaire simple ayant le format suivant: \begin{align*} y=\beta_1+\beta_2 x_i + \epsilon_i \end{align*} \begin{itemize} \item L'intercepte de notre modèle sera de $\beta_1 = 60$. \item La pente de notre modèle sera de $\beta_2=2$. \item Nous allons faire l'hypothèse que notre terme d'erreur suit une loi normale de moyenne 0 et variance 4 ($\epsilon \sim N(0,4)$). \end{itemize} \item Il nous est maintenant possible de déterminer une valeur pour chaque $y_i$ en utilisant les $x_i$. \item Pour les $x_i$ nous allons générer uniformément 40 observations entre 0 et 40. \end{itemize} \end{frame} \begin{frame}{Nuage de points et régression linéaire ($\epsilon \sim N(0,2)$)} \includegraphics[width=10cm, height=8cm]{ols_2.png} \end{frame} \begin{frame}{Nuage de points et régression linéaire ($\epsilon \sim N(0,4)$)} \includegraphics[width=10cm, height=8cm]{ols_4.png} \end{frame} \begin{frame}{Nuage de points et régression linéaire ($\epsilon \sim N(0,6)$)} \includegraphics[width=10cm, height=8cm]{ols_6.png} \end{frame} \begin{frame}{Nuage de points et régression linéaire ($\epsilon \sim N(0,8)$)} \includegraphics[width=10cm, height=8cm]{ols_8.png} \end{frame} \begin{frame}{Exemple Numérique} \begin{table} \begin{center} \begin{tabular}{l c c c c} \hline & $\epsilon \sim N(0,2)$ & $\epsilon \sim N(0,4)$ & $\epsilon \sim N(0,6)$ & $\epsilon \sim N(0,8)$ \\ \hline (Intercept) & $59.30^{***}$ & $59.28^{***}$ & $60.89^{***}$ & $55.68^{***}$ \\ & $(0.68)$ & $(1.35)$ & $(2.43)$ & $(2.31)$ \\ x & $2.02^{***}$ & $2.03^{***}$ & $2.00^{***}$ & $2.13^{***}$ \\ & $(0.03)$ & $(0.06)$ & $(0.10)$ & $(0.10)$ \\ \hline R$^2$ & $0.99$ & $0.96$ & $0.89$ & $0.91$ \\ Adj. R$^2$ & $0.99$ & $0.96$ & $0.89$ & $0.91$ \\ Num. obs. & $50$ & $50$ & $50$ & $50$ \\ \hline \multicolumn{5}{l}{\scriptsize{$^{***}p<0.001$; $^{**}p<0.01$; $^{*}p<0.05$}} \end{tabular} \caption{Table de régression} \label{table:coefficients} \end{center} \end{table} \end{frame} \end{document}